*Note this story is in Ilocano
Idi naglabas a panawen, adda maysa a pagarian didiay Negros nga idadauluan ti maysa nga ari nga agnagan ti Laon. Maysa a napigsa a layus ti nangpalipias ti asideg a karayan, ket saan nga ammo dagiti tattao ti aramidenda isu a nagpaarayatda iti arida. Inummong ti ari dagiti tattaona ket imbilinna a mangaramidda iti maysa a nakadakdakkel a bunton ket didiay a makabirokda ti pagkamanganda. Imbaga dagiti tattao nga awan ti ramitda nga agaramid, ket pinagadda ni Laon dagiti pala ken gabion babaen iti salamangkana.
Ngem nariri da latta. Kayatda a batbato ti aramidenda a bunton. Manen, inusar ti ari ti salamangkana ket pinagaddana dagiti batbato. Naaramid ti bunton nga umaboten iti langit. Didiay ti nagyanan dagti tattao agingga a nagebbet ti danum.
Nasyaat ti amin agingga nga iti maysa nga aldaw, maysa a gulo ti nangriing iti ari manipud iti pannaturogna. Maysa a higante nga uleg nga addaaan iti pito nga ulo ti umas-asideg iti purok. Ti nalabaga a matana ken ti umas-asuk nga agongna ket kabutbuteng dagiti pumurok. Iti rabii, iyanges ti uleg ti apoy a nangperdi kadagiti mulmula ken nangpatay kadagiti animales iti aglawlaw ti purok.
Umasidegen ti uleg ket di nga ammo ti ari ti aramidenna. Idi kuan, kasla nasungbatan ti kararagna ta nagparang ti maysa a baro. Kan ti naganna, ket imbagana nga papatayenna ti uleg.
Idi orasnan tapno labananna ti uleg, inaramatna ti espesyal nga kabalinanna. Ammona ti makisao kadagiti ayup ket nagpatulong kaniada. Rinaut dagiti nakapayak nga ayup dagiti mata ti uleg bayat a pinuntirya met dagiti nakauy-uyong nga animal ti bagina. Inikkanda ni Kan iti paglusotanna ket impungsayna dagiti ulo ti uleg. Indatag ni Kan dagiti ulo iti ari ket naikan ti gungguna a balitok ken ti ima ti prinsesa tapno agassawada.
Sakbay a natay ni Ari Laon, imbagana kadagiti tattao nga maited kenni Kan ti pagarian. Ti bunton a nagbalin a kamang dagiti tattao iti layus ket napanaganan a Kanlaon, kas panangipalagip kadagiti tattao ti pakasaritaan ti ari ken ti lalaki a makisarita kadagiti ayup,
“Ket ditoy nga ipalpas tayon daytoy nga istorya. “
Inserra ni Lola Anding ti libro ket binuybuyana dagiti appona a matmaturog. Paboritona ni Rhai a kanayon nga agsalsaludsod. Mabalin nga iskolar to ngata isuna iti masakbayan. Namnamaen ni Lola Anding nga maimatangan nanto pay a sibibiag dayta a pagteng.
Pinampanunotna ti istorya nga insaritana kadagiti ubbing.Ti pakasaritaan ti Bantay Kanlaon ket maysa a romantiko nga istorya. Maysa a baro a nanglaban kadagiti higante nga uleg, maysa nga ari ti salamangka, dagiti pumurok a nagaramid iti maysa a bantay, ken dagiti billit ken ayup a nangtulong a maparmek ti kinadakes. Amin dagitoy ket mangted ti rimat ti mata dagiti appokona a masmasdaaw
Napanunotna no ania ti maadaw ti kada maysa nga ubing iti estorya. Ni Rhia, sagpaminsanna nga allawaten ken agsaludsod no apay nga dagiti banbanag ket kasdiay latta ti banagda.
Apay nga adda mahika ti ari?
Apay a nabaelan ni Kan ti agsao iti lenggwahe dagiti animales? “
Kasano ti kabayag dagiti tattao a nagaramid iti bunton?
Ti managsukisok nga espirituna ket makita kadagiti saludsodna isu a mapapanunutna no sungbatanna babaen met la ti imahinasyonna.
Mabuteng ni Faye iti estoria. Nairut a pinetpetanna ti ay-ayamna nga stuffed crocodile idi imuestra ni Lolana ti parte ti pannakaipungsay dagiti ulo ti uleg. Kaasi nga ubing, kayatna laeng nga aggagayyem ti amin. Dinamagna, ” No makasarita ni Kan dagiti animales, apay a dina makasarita ti uleg a pumanaw ken baybay-anna laengen ti amin? “
Sinungbatan isuna ni Fernando iti nainsiriban a talugadingna. “Ti uleg ket dakes ken amin a kinadakes ket masapul a sanguen!” Inwasiwasna ti ay-ayamna nga espada ket nagsennay ni Lola Anding. Maysa nga aldaw, maitudok nanto latta dayta iti mata. Ti kina maymaysa ti turong ri panunotna ket nalatak a makita. Pinampanunot ni Lola Anding no agingga ti kaano a kitaenna ti lubong kas nangisit ken puraw. Nagngilangil. ” Karbengan ti ubing ti kinainosentena,” inyarasaasna iti bagina.
Impaiddana amin ida iiti kama ket inikanna ida ti saggaysada a goodnight kiss. Iti tagtagainep da, adda da iti dalan a makilaban kadagiti uleg iti panunotda, wenno, kas keni Faye, makipagayam kaniada.
Immisem ni Lola Anding. Nalagipna idi umuna a nangngegna daytoy nga istorya kenni apongna a lakay. Dagidi nga aldaw, narigat ti makapan kadagiti paglinglingayan isu a kanayonna a seggaan dagiti estoria a nakalukat ti panunotna. Ket ania ti naganab na ditoy?
” Iti biag, makilaban kanto kadagiti uleg, ken maabakmonto ida babaen kadagiti talugadingmo. Usarem ti naited kenka tapno sanguem dagiti pannubok ket magunggunaan kanto.
Impapusona dagitoy a sao ket dina pulos a nalipatan no ania ti ilablaban na. Kasta kadi ti kaimudinganna?? Kinitana dagiti matmaturog nga appona ket apagapaman a nagtung-ed.
” Wen isu, ” naiyarasaasna iti bagina.
Ti estoria ket naadaw manipud iti ” The Legend of Mount Kanlaon.” iti Negros Oriental and Siquijor Island Legends, Beliefs and Folkways ni Caridad Aldecoa-Rodriguez.
=————————=
=———————————-=
*Ilocano is the third most-spoken local language of the Philippines.An Austronesian language, it is related to such languages as Malay (Indonesian and Malaysian), Tetum, Chamorro, Fijian, Maori, Hawaiian, Samoan, Tahitian, Paiwan and Malagasy. It is closely related to some of the other Austronesian languages of Northern Luzon, and has slight mutual intelligibility with the Balangao language and the eastern dialects of the Bontoc language.
Ilocano translation by Maria Jesusa Villaruz
Translation Copyright © Maria Jesusa Villaruz
Adapted from The Legend of Mt. Canlaon in Negros Oriental and Siquijor Island Legends, Beliefs and Folkways. Aldecoa-Rodriguez. 2000.
Kan’s Serpent Illustration by Paul Medalla
FB: Apolonio Draws
IG: instagram.com/apolonio.draws/
artstation: artstation.com/zerobreed
